Als een schoolbank plots leeg blijft...

Psychologos

Maart 2009 - Jaargang 24 - Nummer 1

Het gebeurt wel vaker dat een leerling door ziekte een tijdje afwezig is in een school. Maar wat als de korte periode enkele weken wordt en de school het nieuws krijgt dat er bij de leerling een ernstige, misschien ongeneeslijke ziekte is vastgesteld… Opeens komt er van alles op het kind en de ouders af, maar ook op de school, het lerarenteam en de klasgenoten van de leerling.

Lieselot Verbeke studeerde eind juni 2008 af aan de KHBO en wijdde haar proefschrift “Als een schoolbank plots leeg blijft. Wat oma Rozerood en de laatste twaalf dagen van Oscar voor ons kunnen betekenen” aan de begeleiding van een klasgroep in zo’n situatie.

In het theoretische deel wordt aandacht besteed aan de ziekteprocessen, het informeren van de klasgroep en de ouders. In dat deel komt ook aan bod hoe men de zieke leerling die niet meer op school is toch nog kan betrekken bij het schoolgebeuren. In het didactische gedeelte wordt met het boek “Oscar en oma Rozerood” van Eric-Emmanuel Schmitt als basis een spel uitgewerkt. Via het spel leren jongeren praten over gevoelens en worden de leerlingen voorbereid op het eventuele verlies van een klasgenoot.

Ziekteprocessen

Er zijn heel wat ongeneeslijke ziektes en die verlopen op heel verschillende manieren. De verscheidene ziekteprocessen kunnen volgens twee grote criteria onderverdeeld worden. Als de diagnose gesteld is, wordt het soms al meteen duidelijk dat de jongere zal sterven aan de vastgestelde ziekte. Het overlijden komt dan ergens wel verwacht. Ook ziektes met gunstige overlevingsstatistieken kunnen slecht aflopen en de dood tot gevolg hebben. Hier komt de dood totaal onverwacht, bijvoorbeeld in het geval van een hersenvliesontsteking.

De ziektes kunnen ook onderverdeeld worden in cyclisch of lineair verlopende ziektes. We spreken van een cyclisch verloop bij kwaadaardige aandoeningen. Het hele proces is een aaneenschakeling van kritieke momenten doorheen de behandeling. Als een jongere geleidelijk achteruit gaat, spreken we van een lineair verlopende ziekte, zoals spier- en hartaandoeningen.

Vanzelfsprekend wordt de ziekte waarmee een jongere te maken heeft op een verscheidene manier beleefd. Als een overlijden enigszins verwacht wordt, kan de klas stap voor stap afscheid nemen van de klasgenoot. In het geval van een plots overlijden is dit niet mogelijk.

Informeren van de klas en van de andere ouders

De school kan een klasgroep en de andere ouders pas informeren als de leerling zelf op de hoogte is van de ziekte. Er is ook toestemming nodig van de ouders en van de zieke leerling. Zij bepalen ook welke informatie mag doorgegeven worden. Regelmatig contact met de leerling en met de ouders is dus voor elke partij zeer belangrijk.

Niet meer op school…

Als een leerling door ziekte niet meer naar school kan komen, is het noodzakelijk dat er contact is tussen de leerling en de klasgroep. Hierbij zijn er tal van mogelijkheden:

• via een beurtrol maken de klasgenoten een dagboek. Om beurt schrijven de leerlingen een leuke anekdote, een verslagje…;
• in het klaslokaal wordt een postbus geplaatst waarin de leerlingen een brief, een tekening… kunnen stoppen. Ook de zieke leerling kan een brief schrijven naar zijn of haar klasgenoten;
• de leerlingen maken een videoreportage van activiteiten op school zoals een sportdag, een kerstfeestje… Hier kan de zieke leerling zelf een videoboodschap inspreken of in bepaalde gevallen ook een reportage maken in het ziekenhuis;
• als er door bepaalde omstandigheden geen mogelijkheid is om bewegende beelden op te nemen, dan kunnen er uiteraard ook digitale foto’s uitgewisseld worden;
• door de huidige multimediavoorzieningen kan er gemakkelijk contact gehouden worden via e-mail, chatsessies of webcam;
• …

Oscar en oma Rozerood

Voor de uitwerking van het proefschrift werd het boek “Oscar en oma Rozerood” van Eric-Emmanuel Schmitt als uitgangspunt genomen. De auteur vertelt het verhaal van de stervende Oscar die in het ziekenhuis steun krijgt van een vrijwilliger, oma Rozerood die hem meeneemt in de fantasie dat hij elke dag tien jaar ouder wordt. Oscar is geen vragende partij, maar beetje bij beetje maakt hij door haar – in zijn laatste twaalf dagen – kennis met verschillende gevoelens, levensvragen en geloof.

Begeleiding via een spel

Het didactisch deel van de thesis is opgevat als een spel. Door het actieve deel en het niveau van de opdrachten kan het spel gebruikt worden bij leerlingen uit zowel aso-, tso- en bso-richtingen uit de eerste, tweede of derde graad. Maar een spel dat enkel kan gebruikt worden voor jongeren die te maken krijgen met een ernstig zieke klasgenoot is echter te beperkt als uitgangspunt. Het doel van het spel is het taboe rond sterven en afscheid nemen te doorbreken. En daardoor kan het spel ook preventief gebruikt worden. Aan elke “soort” leerling is tijdens het maken van het spel gedacht, zowel doener, denker, beslisser en bezinner. De actieve elementen maken het spel luchtiger en zorgen dat ook bso-leerlingen zich geen moment vervelen. Hen blijven prikkelen is immers noodzakelijk, maar niet eenvoudig. Het competitiegevoel is erin verwerkt om dat gegeven nog wat te versterken.

Het houten draairad vervangt de klassieke dobbelsteen en is een soort energizer. Deelnemers mogen van hun plaats weg gaan en een flinke draai aan het rad geven. Er wordt aangegeven of ze met hun pion voor- of achteruit mogen op het houten spelbord. Door de weg van het spelbord af te leggen worden de deelnemers geconfronteerd met verschillende fragmenten uit het verhaal “Oscar en oma Rozerood”, allerlei emoties van de personages en hoe men met die verscheidene gevoelens om kan gaan. 

Op het spelbord komen vier soorten iconen voor, die overeenkomen met de kaartsoorten (doe-kaarten, medische kaarten, spreekkaarten en sociale kaarten). Doe-kaarten geven de deelnemer een opdracht mee (bijvoorbeeld een rollenspel). Wie een medische kaart krijgt, wordt geconfronteerd met de medische toestand van Oscar: goed nieuws brengt de deelnemer vooruit op het spelbord. Via de spreekkaarten ontstaat een dialoog tussen de verscheidene deelnemers over een stelling of een citaat. De sociale kaarten geven ook informatie over Oscar, maar dan specifiek over zijn sociaal leven: zijn relatie tot vrienden, familie… Net zoals bij de medische kaarten gaat de deelnemer dan vooruit of achteruit op het spelbord.

Iedereen kan het spel begeleiden. Alle materiaal zit in dozen en in specifieke mappen. Wanneer je de handleiding leest en de materiaallijst nakijkt, kan je aan de slag. Het spel kan niet alleen gebruikt worden in een schoolomgeving, maar ook in jeugdbewegingen, pastorale werkgroepen… Kortom: door iedereen die in contact komt of werkt met jongeren.

Bibliografie

Fiddelaers – Jaspers (2003). Klein verhaal van rouw. Betekenisvolle verliezen voor jongeren. Heeze: In de wolken.

Keirse, M. (2002). Kinderen helpen bij verlies. Een boek voor wie van kinderen houdt. Tielt: Lannoo.

Keirse, M. (2006). Stil verdriet. Een boek met audio-cd met troostende teksten over afscheid nemen. Tielt: Lannoo.

Schmitt, Eric-Emmanuel. (2004). Oscar en oma Rozerood. Amsterdam: Atlas.

Verbeke, L. (2008). Als een schoolbank plots leeg blijft. Wat oma Rozerood en de laatste twaalf dagen van Oscar voor ons kunnen betekenen. Onuitgegeven proefschrift, KHBO, Departement Lerarenopleiding.

Versteylen, L. (2000). Ga in vrede. Afscheid nemen van Leven. Leuven: Davidsfonds.

Lieselot Verbeke is lerares godsdienst aan het Izegemse Vrij Technisch Instituut (lverbeke@vti-izegem.be) en Kurt Himpe is coördinator aan dezelfde school (khimpe@vti-izegem.be).